Jak rośnie kaki i czy uda się je uprawiać w Polsce?
Kaki (hurma wschodnia, Diospyros kaki) rośnie na drzewie liściastym o wysokości 5-10 m, które owocuje na tegorocznych przyrostach i zrzuca liście, zanim owoce dojrzeją – stąd charakterystyczny obraz nagich gałęzi obwieszonych pomarańczowymi kulami w listopadzie. Drzewo wchodzi w owocowanie po 3-6 latach od posadzenia szczepionej sadzonki i wymaga sezonu wegetacyjnego trwającego co najmniej 200 dni. W Polsce przeżyją wyłącznie odmiany mieszańcowe i hurma wirginijska wytrzymujące od -25 do -30°C, sadzone w najcieplejszych rejonach kraju.
Gdzie rośnie kaki i jakiego klimatu potrzebuje
Kaki rośnie w strefach mrozoodporności USDA 7-10, czyli tam, gdzie minimalne temperatury zimowe nie spadają poniżej -15°C. Naturalny zasięg gatunku Diospyros kaki obejmuje Chiny środkowe i wschodnie, skąd rozprzestrzenił się do Japonii i Korei ponad tysiąc lat temu. Dziś pas upraw ciągnie się przez subtropiki i cieplejsze rejony strefy umiarkowanej: basen Morza Śródziemnego, Kaukaz, Azję Wschodnią, Kalifornię, Brazylię i Nową Zelandię.
Drzewo potrzebuje długiego sezonu wegetacyjnego – od pękania pąków do zbioru mija 200-220 dni. Kwitnie późno, w maju i czerwcu, więc wiosenne przymrozki rzadko niszczą kwiaty, ale owoce dojrzewają dopiero od października do grudnia. To właśnie ta jesienna końcówka decyduje o powodzeniu uprawy: jeśli od września do listopada brakuje ciepła i słońca, miąższ nie wybarwi się i nie straci garbników.
Wymagania siedliskowe kaki są mniej wygórowane niż klimatyczne:
- stanowisko w pełnym słońcu, osłonięte od wiatru – najlepiej południowa ściana budynku lub muru
- gleba przepuszczalna, próchniczna, o pH 6,0-6,5; nie znosi gleb podmokłych i zasolonych
- korzeń palowy, ciemny i kruchy – drzewo źle znosi przesadzanie po trzecim roku
- umiarkowana tolerancja suszy po ukorzenieniu, ale susza w sierpniu powoduje opadanie zawiązków
- większość odmian owocuje partenokarpicznie, bez zapylacza i bez nasion
Jak rośnie drzewo kaki – od sadzonki do owocowania
Roczne przyrosty pędów wynoszą 30-50 cm, a docelowa wysokość drzewa w uprawie sadowniczej to 5-8 m przy rozpiętości korony 4-6 m; okazy rosnące swobodnie w Japonii dochodzą do 12-15 m. Kaki rośnie wolniej od jabłoni: szczepiona sadzonka zaczyna owocować po 3-6 latach, siewka z pestki dopiero po 6-10 latach i zwykle daje owoce gorszej jakości niż roślina matczyna.
Owoce zawiązują się na tegorocznych przyrostach wyrastających z pąków na ubiegłorocznych pędach – dlatego skracanie wszystkich gałęzi zimą pozbawia drzewo plonu. Liście są duże, skórzaste, długości 7-18 cm, jesienią przebarwiają się na pomarańczowo i czerwono. Opadają w październiku, zanim owoce osiągną pełną dojrzałość, i przez kilka tygodni na bezlistnym drzewie wiszą same kule o średnicy 4-9 cm i masie 80-350 g.
Na czym rośnie kaki? Wyłącznie na drzewie – nie na krzewie, nie na pnączu. Mylące bywa to, że w uprawie amatorskiej kaki bywa prowadzone jako wielopędowy krzew o wysokości 2-3 m, żeby ułatwić okrywanie na zimę. To zabieg formujący, nie cecha gatunku. Kaki należy do rodziny hebankowatych (Ebenaceae), tej samej co drzewo hebanowe, i ma twarde, ciemne drewno.
Gdzie rośnie owoc kaki, który trafia do polskich sklepów
Ponad dwie trzecie światowej produkcji kaki pochodzi z Chin. Do Polski owoce trafiają jednak głównie z Hiszpanii – z regionu Ribera del Xúquer w prowincji Walencja, gdzie uprawia się odmianę 'Rojo Brillante’ objętą chronioną nazwą pochodzenia. Sezon hiszpański trwa od października do stycznia i pokrywa się z okresem, w którym kaki jest najtańsze.
| Kraj | Rola na rynku | Typowe odmiany |
|---|---|---|
| Chiny | Największy producent świata, głównie na rynek wewnętrzny i susz | odmiany lokalne, cierpkie |
| Hiszpania | Główny dostawca owoców świeżych do Unii Europejskiej | Rojo Brillante |
| Korea Południowa | Produkcja świeża i suszona (gotgam) | Fuyu, Daebong |
| Japonia | Owoc narodowy (kaki), wysoka jakość, susz hoshigaki | Fuyu, Hachiya |
| Azerbejdżan | Znaczący eksporter do Rosji i Europy Wschodniej | Hyakume, odmiany lokalne |
| Izrael | Owoc sprzedawany pod nazwą handlową sharon | Triumph |
Nazwy handlowe mylą kupujących. „Sharon” to nie osobny gatunek, tylko owoc odmiany Triumph poddany obróbce dwutlenkiem węgla, która usuwa garbniki przy zachowaniu twardego miąższu. „Persimmon” to po prostu angielska nazwa kaki. Owoce cierpkie (Hachiya, Rojo Brillante nieprzetworzone) nadają się do jedzenia dopiero, gdy miąższ zmieni się w galaretę; odmiany nieciepkie typu Fuyu je się twarde, jak jabłko.
Czy kaki rośnie w Polsce? Tak, ale nie każde i nie wszędzie
Klasyczna hurma wschodnia Diospyros kaki wymarza w polskich warunkach – jej granica wytrzymałości leży przy -15 do -18°C, a Polska mieści się w strefach 5b-7a, gdzie mrozy -20°C zdarzają się co kilka lat. W gruncie sprawdzają się natomiast mieszańce Diospyros kaki × Diospyros virginiana oraz czysta hurma wirginijska, wytrzymujące od -25 do -30°C. Najlepsze warunki dają okolice Wrocławia i Zielonej Góry, Sandomierszczyzna oraz pas nadmorski o łagodnych zimach.
| Gatunek / odmiana | Mrozoodporność | Owocowanie w Polsce |
|---|---|---|
| Diospyros kaki (Fuyu, Hachiya, Rojo Brillante) | ok. -15°C | tylko w donicy, zimowanie bez mrozu |
| Nikita’s Gift (mieszaniec) | ok. -25°C | możliwe w ciepłych rejonach, owoce ok. 100 g |
| Rossijanka (mieszaniec) | ok. -27°C | wczesna, dojrzewa w październiku, owoce 60-80 g |
| Diospyros virginiana (hurma wirginijska) | do -30°C | najpewniejsza, drobne owoce 25-50 g, potrzebny zapylacz |
| Diospyros lotus (hurma kaukaska) | ok. -20°C | używana głównie jako podkładka |
Co decyduje o przezimowaniu młodego drzewka
Pierwsze 3-4 zimy są krytyczne: młode, niezdrewniałe pędy przemarzają nawet u odmian deklarowanych jako mrozoodporne. Pień do wysokości 60-80 cm owija się słomą lub agrowłókniną, a bryłę korzeniową kopczykuje ziemią i przykrywa 10-centymetrową warstwą kory. Nawożenia azotem zaprzestaje się do końca czerwca – późne przyrosty nie zdążą zdrewnieć do października.
Uprawa w donicy jako pewniejsza droga
Odmiany deserowe typu Fuyu prowadzi się w pojemniku o pojemności 40-60 l, wystawianym na taras od maja do października i zimowanym w temperaturze 0-5°C – w garażu, piwnicy lub nieogrzewanej szklarni. Roślina zrzuca liście i przez zimę nie potrzebuje światła, tylko wilgotnej bryły korzeniowej podlewanej raz na 3-4 tygodnie. Podobny schemat zimowania stosuje się przy śródziemnomorskich drzewkach donicowych, a rytm cięcia opisuje osobno poradnik o tym, kiedy przycinać oliwkę.
Wysiew z pestki kupionego owocu kończy się zwykle rozczarowaniem: siewka dziedziczy mrozoodporność gatunku południowego, owocuje po 6-10 latach i wymaga stratyfikacji nasion przez 2-3 miesiące w temperaturze 3-5°C. Jako roślina ozdobna w donicy sprawdza się nieźle – podobnie jak awokado wyhodowane z pestki, którego też nie sadzi się dla owoców.
FAQ
1. Po czym poznać, że owoc kaki jest dojrzały?
U odmian cierpkich (Hachiya, Rojo Brillante) dojrzały owoc jest intensywnie pomarańczowo-czerwony, a skórka staje się półprzezroczysta i miękka pod naciskiem palca – miąższ ma wtedy konsystencję galarety. U odmian nieciepkich typu Fuyu owoc je się twardy, gdy tylko wybarwi się w całości i zaczną odstawać brzegi zielonego kielicha. Owoc cierpki zjedzony przed czasem ściąga usta z powodu rozpuszczalnych tanin; dojrzewanie przyspiesza przechowanie przez 5-7 dni w torbie z jabłkiem lub bananem albo przemrożenie na 24 godziny w zamrażarce.
2. Kiedy sadzić kaki w gruncie i jak przygotować dołek?
Najlepszy termin to koniec kwietnia i maj, po ustaniu przymrozków – sadzenie jesienne naraża niezakorzenione drzewko na przemarznięcie pierwszej zimy. Dołek kopie się dwa razy szerszy od bryły korzeniowej, z drenażem ze żwiru na dnie, jeśli gleba jest zwięzła. Korzeń palowy jest kruchy i czarny w przekroju, co bywa mylone z gniciem – nie należy go skracać ani rozplątywać.
3. Czy kaki potrzebuje drugiego drzewa do zapylenia?
Większość odmian uprawnych Diospyros kaki wydaje owoce partenokarpicznie, bez zapylenia i bez nasion – jedno drzewo wystarczy. Wyjątkiem jest hurma wirginijska, która jest gatunkiem dwupiennym i wymaga posadzenia męskiego siewki obok żeńskiego drzewa. Zapylone owoce odmian kaki mają nasiona i ciemniejszy, słodszy miąższ, ale gorzej się przechowują.
4. Kiedy i jak ciąć kaki, żeby nie stracić plonu?
Cięcie wykonuje się pod koniec zimy, w lutym lub marcu, przed ruszeniem wegetacji. Owoce zawiązują się na tegorocznych przyrostach wyrastających z pąków na pędach jednorocznych, więc skracanie wszystkich ubiegłorocznych gałęzi pozbawia drzewo owoców na cały sezon. Usuwa się pędy przemarznięte, krzyżujące się i rosnące do wnętrza korony, a starsze konary prześwietla co 2-3 lata.
5. Dlaczego drzewko kaki zrzuca zawiązki owoców w czerwcu i lipcu?
Opadanie zawiązków to najczęściej reakcja na niedobór wody w okresie intensywnego wzrostu, gwałtowną zmianę temperatury albo przenawożenie azotem, które kieruje siły rośliny w liście zamiast w owoce. Młode drzewa w pierwszych latach owocowania zrzucają część zawiązków samoczynnie, zostawiając 1-2 owoce na pęd. Regularne podlewanie w lipcu i sierpniu, po 10-15 l na drzewo raz w tygodniu przy braku opadów, ogranicza straty.
